Slavisch Byzantijns
Ons koor noemt zich Hoorns Byzantijns Mannenkoor. We zingen muziek die in de Russisch Orthodoxe kerk gezongen wordt. De ritus waarbinnen de muziek functioneert heet Slavisch-Byzantijnse ritus. Nogal wat termen, die tot verwarring kunnen leiden.
We zijn bekend met termen als Orthodox, Katholiek en Byzantijns en we kunnen ook de geografische toevoegingen Slavisch, Russisch, Grieks, etc. 'thuisbrengen'. Juiste combinaties vormen blijkt lastig en vallen er vele interessante doch niet adequate termen te lezen en te horen. We vangen derhalve aan met een korte uitleg - volledigheid wordt niet nagestreefd - aangaande de terminologie en de verwarring aangaande het benoemen van de Christelijke erediensten en de kerkmuziek in 'het Slavische Oosten'.
Het woord Byzantijns heeft slechts betrekking op de ritus waarin de erediensten gevierd worden. Deze is weliswaar in Byzantium (voorheen Constantinopel, nu Istanbul) ontstaan maar de term Byzantijns heeft nu geen geografische betekenis meer. De Byzantijnse ritus verspreidde zich over grote gebieden o.a. in Oost-Europa. We spreken van de Byzantijnse ritus net zoals er b.v. de Latijnse ritus bestaat.
Tot het 2e Vaticaans concilie in de zestiger jaren onder Paus Johannes XXIII was de liturgische taal in de Latijnse ritus uitsluitend het kerk-Latijn. De Byzantijnse ritus kent daarentegen de regel dat de eredienst in de landstaal, de volkstaal gevierd dient te worden. Derhalve kent in principe elk taalgebied de Byzantijnse ritus in zijn eigen taal.
Patriarch Nikon van Moskou stelde omstreeks 1650 na een grondige hervorming de liturgie vast voor de Orthodoxe kerk binnen het Russische rijk. Ook de teksten werden vastgesteld en daar is tot op de dag van vandaag weinig verandering in aangebracht, ook niet in de taal zelf. De liturgisch taal in Rusland is in dit geval (en eigenlijk tegen de taalvoorschriften in) het Oud-Kerk-Slavisch (ook Oud-Bulgaars genoemd) en niet het (moderne) Russisch.
Het best gebruiken we in dit geval de term Slavisch-Byzantijnse ritus net zoals de Grieks-Byzantijnse ritus bestaat. Hoewel we deze term in de praktijk niet tegenkomen zou de Nederlands-Byzantijnse ritus ook gebruikt kunnen worden voor Byzantijnse erediensten die in het Nederlands gevierd worden. In Den Haag bestaat een kloostertje waarin de Nederlands Orthodoxe Kerk gevestigd is. Daar worden de Byzantijnse erediensten gevierd in het Nederlands.De verwarring slaat pas echt toe met het gebruik van het woord 'orthodox'. In de betekenis van 'recht (of streng) in de leer' wordt het voor stromingen binnen vele geloofsovertuigingen gebruikt. Orthodox staat ook voor (volgens de leer van) de Oosterse kerk als geheel.
We gebruiken 'orthodox' in combinatie met een geografische toevoeging om een kerkelijke jurisdictie in 'het Oosten' aan te geven, dus voor een patriarchaat: Russisch Orthodox, Grieks Orthodox. Formeel gaat 'Russisch Orthodox' dus niet over de ritus.
Omdat in het patriarchaat van Moskou (de Russisch Orthodoxe Kerk) alleen de Slavisch-Byzantijnse ritus gevierd wordt is een vermenging van termen begrijpelijk doch niet juist. Bovendien wordt de Slavisch-Byzantijnse ritus ook buiten de jurisdictie van het Patriarchaat Moskou gecelebreerd. Er zijn grote groepen (b.v. in West Oekraïne) die onder het patriarchaat van Rome vallen, Katholieken, en de Byzantijnse ritus vieren, al dan niet in hun eigen landstaal. Deze groep behoren tot de groep die zich na eerdergenoemde hervormingen zich geunieerd hebben met Rome. Ze vallen echter onder een veel grotere groep byzantijnen, die zich aangesloten hebben bij Rome. Om de verwarring nog groter te maken heet deze groep 'Grieks-Katholieken'. Terzijde: in Griekenland leven dus katholieken en othodoxen naast elkaar die beide dezelfde Grieks-Byzantijnse ritus vieren.
Hoe benoemen we de muziek? Hier zijn verschillende 'juiste' mogelijkheden: Russisch Orthodoxe kerkmuziek is mogelijk en dan hebben we de muziek gekoppeld aan de jurisdictie binnen welke de kerkmuziek van Rusland (inclusief het Russisch Orthodoxe Oost-Oekraïne, Kiëv) voor een groot deel haar wortels heeft. Toch zijn er onder andere jurisdicties vallende gemeenschappen waar ook dezelfde muziek gezongen wordt, b.v. in het Benedictijner klooster te Chevetogne in België. Derhalve is Slavisch-Byzantijnse kerkmuziek niet alleen neutraler maar ook ruimer, ook in geografische zin: ook de kerkmuzikale uitingen uit Bulgarije, Oekraïne, Servië en Macadonië kunnen onder deze noemer vallen. Alleen geografische benamingen zijn ook goed te gebruiken: Bulgaarse, Griekse, Oekraïense, Russische, Servische kerkmuziek.
Het Hoorns Byzantijns Mannenkoor zingt dus muziek uit de Slavisch-Byzantijnse ritus zoals die gezongen wordt binnen de Russisch Orthodoxe Kerk.