Ikonen, vensters op de eeuwigheid
Inleiding
In deze tijd van televisie, video, film en computer worden wij meer dan ooit geboeid door beelden.
Niet het horen, maar het zien staat centraal in onze cultuur. We worden ook veeleer door beelden geraakt dan door woorden.
Dat heeft ook invloed op onze beleving van het christelijk geloof. Meer dan ooit zoeken we naar beelden bij de oude woorden en verhalen. De huidige belangstelling voor iconen komt dan ook niet uit de lucht vallen. De tallozen, die de iconententoonstellingen van de laatste jaren bezoeken, zien in de iconen iets van de andere werkelijkheid. De wereld achter onze wereld, het mysterie van de eeuwigheid. Iconen fungeren in onze tijd, waarin zoveel woorden hun diepe betekenis niet meer lijken te kunnen overbrengen, als vensters naar de eeuwigheid. En als zodanig zijn ze ook van oudsher bedoeld.
Geschiedenis
Het vroege christendom kende oorspronkelijk geen beeldcultuur. In het jodendom, waar de eerste christenen in geworteld waren, was er immers een verbod op het maken van beelden. De eerste christenen leefden echter in de Romeinse maatschappij, waarin beelden juist van centrale betekenis waren. Zo waren er alom keizerportretten aanwezig. De keizer werd geacht door zijn afbeelding aanwezig te zijn, waar hij afgebeeld was. En waren dan ook niet alleen schilderijen in de belangrijkste gebouwen, maar ook keizerportretten in kleiner formaat op een ondergrond van hout, zodat vervoer naar elke gewenste plaats mogelijk werd. Ook kende men de gewoonte afbeeldingen van overledenen bij de graven aan te brengen en die na te schilderen voor gebruik thuis. Die dodenportretten kwamen oorspronkelijk uit Egypte, uit de omgeving van Fayoem en worden daarom Fayoem-portretten genoemd. Die portretten lieten de overledene zien, zoals deze de eeuwigheid aanschouwde. Met een gelaatsuitdrukking en expressie van de ogen, die verwees naar de werkelijkheid aan gene zijde.
In het spoor van de keizer- en Fayoemportretten ontstonden nu iconen binnen de jonge christelijke cultuur. Ook draagbaar en op hout geschilderd en ook verwijzend naar de hogere werkelijkheid. Waar een icoon van Christus was, was hij de 'Albeheerser' en niet de keizer.
Talloos zijn dan ook de Christus-Pantocrator iconen. En waar een icoon van Christus of een van de heiligen was, werd deze als aanwezig beschouwd in het perspectief van de eeuwigheid.
Schilderkunst
De iconen werden vanaf het begin volgens vaste regels geschilderd. In de traditie van het schilderen van iconen hield men zich aan overgeleverde voorbeelden, die nauwgezet nageschilderd moesten worden. Die oerbeelden van de personen zag men als de meest getrouwe afspiegeling van de heilige. Door de overeenkomst met het oertype kon de heilige naar de gelovige schouwen en werd het schouwen van de gelovige van de eeuwigheid mogelijk. Het schilderen van iconen is dan ook niet zozeer kunst als wel getrouwe en gelovige nabootsing. De toewijding en inspiratie werd dan ook altijd vormgegeven door een gebed voor het schilderen.
Er waren echter altijd iconenschilders, die meer dan anderen erin slaagden het mysterie te benaderen door
hun wijze van schilderen van de gestileerde figuren. Zij vonden dan navolging in kloosters en iconenscholen. Veel iconenschilders waren trouwens monniken, omdat het schilderen van iconen een intensieve inzet vereiste, vergelijkbaar met het kalligraferen van teksten.
Een gebed in kleuren
Na een jarenlange strijd werd het bidden bij iconen door een concilie goedgekeurd. Het gebruik in kerk en huis vond vanaf die tijd vooral plaats in de oosters-orthodoxe traditie. Ook nu nog is dat het geval. Iconen bepalen de richting van het gebed.
Zij worden begroet bij binnenkomst in kerk en huis. Ze hebben een centrale en belangrijke plaats.
Belangrijk is vooral, dat zij het heilige present stellen. De wereld van God dringt ook via iconen binnen in de werkelijkheid van de gelovige. Herscheppend en inspirerend, richtinggevend en blikverwijdend. Het perspectief op iconen is dan ook omgekeerd, eindigend in het hart van de toeschouwer. Door het schouwen van iconen kan het eeuwige Licht de gelovige bestralen, zo kan hij/zij omgevormd worden, steeds meer gelijkvormig aan de uitstraling van de heiligen. En vooral steeds meer gelijkend op de Zoon der mensen, Christus.
En wij?
Ook westerse Christenen tonen in toenemende mate belangstelling en openheid voor iconen. Velen plaatsen een icoon in eigen huis. Veel kerken hebben iconen aangeschaft. Er zijn overal in West Europa regelmatig iconententoonstellingen. Er zijn vele boeken over iconen in omloop. Iconen schilderen is voor ieder die dat wil mogelijk. In veel grote steden zijn er cursussen, waar het vervaardigen en schilderen van iconen geleerd kan worden.
Iconen raken nu ook de harten van westerse christenen.
Ook wij, nuchtere Nederlanders, ervaren iconen in toenemende mate als vensters op de eeuwigheid.
Elly Linger